محمدمهدی زرشناس در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، با اشاره به سابقه طولانی مصرف سنجد در فرهنگ غذایی و طب سنتی ایران، این گیاه را یکی از منابع ارزشمند برای انجام پژوهش‌های فارماکوگنوزی دانست و بر ضرورت شناسایی ترکیبات زیست‌فعال، کنترل کیفیت و استانداردسازی فرآورده‌های حاصل از آن تأکید کرد.

وی با اشاره به اینکه سنجد با نام علمی Elaeagnus angustifolia L. از گیاهان شناخته‌شده در فرهنگ غذایی و طب سنتی ایران به شمار می‌رود، اظهار کرد: این گیاه در سال‌های اخیر بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؛ چراکه مطالعات علمی، ترکیبات زیست‌فعال متنوعی را در بخش‌های مختلف آن شناسایی کرده‌اند.

عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز افزود: میوه سنجد که معمولاً در اواخر تابستان و پاییز برداشت می‌شود، حاوی ترکیبات مختلفی از جمله ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی، اسیدهای چرب، قندها و سایر ترکیبات زیست‌فعال است و در بخش‌های دیگر گیاه نیز ترکیباتی مانند ترپن‌ها و فلاونوئیدها گزارش شده است.

هر بخش سنجد، ترکیبات و ویژگی‌های متفاوتی دارد

  محمدمهدی زرشناس با تأکید بر اهمیت شناسایی دقیق گیاه در مطالعات فارماکوگنوزی گفت: هنگام بررسی یک گیاه دارویی، تنها نام گیاه کافی نیست و باید مشخص شود کدام بخش گیاه و چه نوع فرآورده‌ای مورد مطالعه قرار گرفته است.

وی ادامه داد: ترکیبات شیمیایی موجود در میوه، پوست، هسته و سایر بخش‌های سنجد یکسان نیست و به همین دلیل نمی‌توان نتایج حاصل از مطالعه یک بخش از گیاه را بدون توجه به تفاوت‌های شیمیایی، به تمام بخش‌های آن تعمیم داد.

عضو هیأت علمی گروه داروسازی سنتی دانشکده داروسازی دانشگاه علوم پزشکی شیراز ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی را یکی از محورهای مهم پژوهش درباره سنجد عنوان کرد و گفت: این ترکیبات به دلیل توانایی بالقوه در خنثی‌سازی گونه‌های فعال اکسیژن و تأثیرگذاری بر برخی مسیرهای سلولی، در مطالعات آزمایشگاهی مورد توجه قرار گرفته‌اند.

اقلیم و روش استخراج؛ عوامل مؤثر بر ترکیبات سنجد

محمدمهدی زرشناس با بیان اینکه میزان و نوع ترکیبات موجود در نمونه‌های مختلف سنجد ثابت نیست، افزود: عواملی مانند شرایط اقلیمی، نوع کشت، مرحله رسیدگی گیاه و روش استخراج می‌تواند بر ترکیب شیمیایی عصاره تأثیرگذار باشد.

وی خاطرنشان کرد: به همین دلیل، هنگام بررسی و مقایسه فرآورده‌های گیاهی باید شرایط تولید و آماده‌سازی آنها نیز مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا حتی تغییر در روش استخراج می‌تواند موجب تغییر در میزان و نوع ترکیبات موجود در عصاره شود.

شواهد آزمایشگاهی، به معنای اثبات اثر درمانی نیست

این متخصص حوزه داروسازی سنتی درباره مطالعات انجام‌شده پیرامون فعالیت‌های ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی سنجد توضیح داد: فعالیت‌های زیستی عصاره‌ها و ترکیبات مختلف این گیاه در برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی بررسی شده است و یافته‌ها نشان می‌دهد برخی ترکیبات فنولی و فلاونوئیدی موجود در سنجد ممکن است در تعدیل مسیرهای مرتبط با التهاب و استرس اکسیداتیو نقش داشته باشند.

محمدمهدی زرشناس در عین حال تأکید کرد: میان مشاهده یک فعالیت زیستی در شرایط آزمایشگاهی و اثبات اثربخشی یک فرآورده گیاهی در انسان، فاصله قابل توجهی وجود دارد.

وی افزود: نتایج مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی باید متناسب با سطح شواهد موجود تفسیر شود و نمی‌توان یافته‌های آزمایشگاهی را به عنوان اثبات اثر درمانی سنجد در بیماری‌ها در نظر گرفت.

هسته سنجد؛ بخشی کمتر شناخته‌شده با ظرفیت پژوهشی

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز با اشاره به اینکه در مطالعات فارماکوگنوزی تنها بخش خوراکی میوه مورد توجه قرار نمی‌گیرد، گفت: هسته سنجد نیز حاوی ترکیبات روغنی و اسیدهای چرب است و ترکیب روغن آن در مطالعات مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.

 زرشناس افزود: بررسی بخش‌هایی از گیاه که معمولاً کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرند، می‌تواند زمینه‌ای برای شناسایی ترکیبات جدید و بهره‌گیری هدفمند از منابع گیاهی فراهم کند و نشان دهد ظرفیت پژوهشی یک گیاه الزاماً به بخش خوراکی آن محدود نمی‌شود.

«عصاره سنجد» یک ماده با ترکیب ثابت نیست

وی یکی از چالش‌های مهم در حوزه داروسازی گیاهی را تفاوت ترکیبات عصاره‌های گیاهی دانست و اظهار کرد: «عصاره سنجد» را نمی‌توان به عنوان ماده‌ای با ترکیب ثابت و مشخص در نظر گرفت؛ زیرا نوع حلال، دما، زمان استخراج و حتی بخش مورد استفاده گیاه می‌تواند ترکیبات موجود در عصاره را تغییر دهد.

 عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیرازادامه داد: اگر قرار باشد از سنجد برای تولید یک فرآورده دارویی یا مکمل استفاده شود، تعیین دقیق هویت گیاه، کنترل کیفیت ماده اولیه، شناسایی ترکیبات شاخص و استانداردسازی عصاره از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

 زرشناس افزود: این مرحله نقطه‌ای است که دانش فارماکوگنوزی با فناوری دارویی پیوند می‌خورد و می‌تواند به تولید فرآورده‌هایی با کیفیت و ترکیب قابل ارزیابی کمک کند.

طب سنتی می‌تواند آغازگر پرسش پژوهشی باشد

وی با اشاره به سابقه طولانی استفاده از سنجد در طب سنتی ایران گفت: تجربه مصرف سنتی می‌تواند زمینه ارزشمندی برای طرح پرسش‌های پژوهشی باشد، اما سابقه مصرف سنتی به تنهایی برای اثبات اثربخشی یک فرآورده کافی نیست.

عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز افزود: پژوهش‌های علمی باید مشخص کنند کدام ترکیبات مسئول فعالیت زیستی هستند، چه میزان از آنها در فرآورده وجود دارد، چگونه در بدن جذب و متابولیزه می‌شوند و آیا آثار مشاهده‌شده در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی در مطالعات بالینی نیز قابل تکرار است.

سنجد؛ ظرفیتی بومی برای پژوهش و توسعه فرآورده‌های گیاهی

زرشناس در پایان با اشاره به پیوند سنجد با فرهنگ و منابع گیاهی ایران، این گیاه را دارای ظرفیت مناسب برای انجام پژوهش‌های دانشگاهی دانست و گفت: مطالعه علمی منابع گیاهی بومی کشور می‌تواند در مسیر شناخت ترکیبات مؤثر، توسعه فرآورده‌های گیاهی استاندارد و بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت‌های موجود در حوزه گیاهان دارویی مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: حرکت از تجربه سنتی و شناسایی اولیه ترکیبات، به سمت پژوهش‌های دقیق فارماکوگنوزی، استانداردسازی، ارزیابی پیش‌بالینی و در نهایت مطالعات بالینی، می‌تواند زمینه را برای استفاده علمی‌تر و قابل ارزیابی‌تر از ظرفیت گیاهان بومی کشور فراهم کند.

خبرنگار: فاطمه شعبانی

انتهای خبر/۲۲۴۲۲۴