به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، سلامت روان نوجوانان موضوعی جدی و چندلایه است که اغلب در سایه کلیشه‌ها و قضاوت‌های سطحی نادیده گرفته می‌شود.

 فشارهای تحصیلی، انتظارات خانواده، حضور پررنگ در فضای مجازی و تغییرات هورمونی، ترکیبی پیچیده از استرس را ایجاد می کنند که بسیاری از نوجوانان، توانایی مدیریت آن را ندارند. کمبود خواب، انزوا، تحریک‌پذیری و افت عملکرد تحصیلی، نشانه‌هایی هستند که نباید به عنوان «دوران عادی بلوغ» نادیده گرفته شوند.

آنچه لازم است، نه نصیحت‌های کلیشه‌ای، بلکه دسترسی به مشاوره تخصصی، گفت‌وگوی بدون قضاوت و آموزش مهارت‌های مقابله ای است. جامعه‌ای که به این نیازها پاسخ ندهد، نه تنها نوجوانان را در بحران رها کرده، بلکه پیامدهای آن را در بزرگسالی آن‌ها نیز مشاهده خواهد کرد.

مهم ترین تهدید برای سلامت روان نوجوانان ایرانی و ریشه های آن 

روانشناس و فعال حوزه سلامت روان در زمینه پیشگیری، شناسایی و مداخلات روان‌شناختی، به‌ویژه در حوزه نوجوانان و خانواده، با اشاره به آسیب‌های پیش‌روی نوجوانان ایرانی اظهار داشت: اگر بخواهم مهم‌ترین تهدید سلامت روان امروز نوجوانان ایرانی را نام ببرم، آن را فرسایش سلامت روان و هویت نوجوان می‌دانم؛ مسئله‌ای که از ترکیب فشارهای خانوادگی و تحصیلی، نگرانی‌های اجتماعی، کاهش ارتباط مؤثر با والدین و استفاده نادرست از فضای مجازی شکل می‌گیرد.

فرهمند درباره ریشه این آسیب، اظهار داشت: ریشه این آسیب را باید در ترکیب چند عامل به‌هم‌پیوسته جست‌وجو کرد، نه در یک علت واحد. نوجوانی دوره شکل‌گیری هویت، عزت‌نفس و تصویر فرد از آینده است؛ بنابراین هر عاملی که احساس امنیت، تعلق یا ارزشمندی نوجوان را تضعیف کند، می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های روانی شود.

نقش فشارهای خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و نوجوانان

وی با اشاره به نقش تعارض‌های خانوادگی و فشارهای تحصیلی افزود: یکی از مهم‌ترین عوامل، فشارهای خانوادگی و کاهش ارتباط مؤثر میان والدین و نوجوان است. تعارض‌های خانوادگی، کنترل افراطی، مقایسه‌کردن، بی‌توجهی عاطفی یا ناتوانی والدین در شنیدن و درک نوجوان، باعث می‌شود او احساس کند در خانه دیده، شنیده و پذیرفته نمی‌شود.

این روانشناس ادامه داد: در چنین شرایطی، نوجوان ممکن است برای دریافت توجه، تأیید و احساس تعلق به دوستان یا فضای مجازی پناه ببرد. انتظارهای سنگین برای موفقیت، ترس از شکست، ابهام درباره آینده و احساس ناتوانی در برابر مشکلات جامعه، اضطراب و ناامیدی را افزایش می‌دهد.

دنیای دیجیتال و نوجوانان

فرهمند با تأکید بر اینکه مقایسه دائمی، نیاز به تأییدشدن، اختلال خواب و کاهش ارتباطات واقعی، نوجوان را به سمت اضطراب، افسردگی، انزوا و افت عملکرد سوق می‌دهد، خاطرنشان کرد: وقتی این فرآیند با بمباران اطلاعاتی و تلاش برای پذیرفته‌شدن همراه شود، آسیب می‌تواند از یک مشکل ساده رفتاری فراتر رفته و به اضطراب، افسردگی، انزوای اجتماعی، افت تحصیلی و اختلال در روابط بین‌فردی منجر شود و عزت‌نفس و سلامت روان نوجوان را تضعیف کند.

وی، با اشاره به پژوهش‌های جدید، افزود: این پژوهش‌ها ارتباط استفاده مشکل‌زا یا اعتیادگونه از شبکه‌های اجتماعی و تلفن همراه را با اضطراب، افسردگی، اختلال خواب و مشکلات عملکردی در نوجوانان نشان داده‌اند.

فعال حوزه سلامت روان در ادامه تصریح کرد: مسئله فقط زیاد بودن زمان استفاده از موبایل نیست؛ مسئله اصلی این است که نوجوان چرا به دنیای دیجیتال پناه می‌برد. اگر او در خانواده، مدرسه و جامعه احساس تعلق، امنیت، دیده‌شدن و امکان موفقیت نداشته باشد، فضای‌مجازی می‌تواند به جای یک ابزار ارتباطی، به راهی برای فرار از فشار روانی تبدیل شود.

فرهمند خاطرنشان کرد: راه‌حل، فقط کنترل موبایل و فضای مجازی نیست. نوجوان به رابطه امن، شنیده‌شدن، آموزش مهارت‌های زندگی و دسترسی به حمایت روان‌شناختی نیاز دارد.

لزوم فاصله گرفتن از رویکرد صرفاً کنترلی

وی با انتقاد از رویکردهای صرفاً کنترلی، تأکید کرد: به اعتقاد من، اگر امروز بخواهیم از نوجوانان محافظت کنیم، باید از رویکرد صرفاً کنترلی فاصله بگیریم. نوجوان به رابطه امن با والدین، شنیده‌شدن بدون قضاوت، آموزش سواد رسانه‌ای، مهارت تنظیم هیجان، دسترسی آسان به خدمات سلامت‌ روان و فرصت تجربه موفقیت در دنیای واقعی نیاز دارد.

زبانِ فشار روانی در رفتارهای نوجوانان

متخصص سلامت روان نوجوانان، در پایان این بخش از صحبت‌های خود گفت: در نهایت، باید این نکته را جدی بگیریم که بسیاری از رفتارهایی که در نوجوان به‌عنوان لجبازی، بی‌مسئولیتی، پرخاشگری یا بی‌انگیزگی دیده می‌شود، ممکن است در واقع زبانِ یک فشار روانی حل‌نشده باشد.

علائم هشداردهنده برای والدین

فرهمند، تغییر محسوس و مداوم در رفتار را مهم‌ترین علامت هشدار برای والدین دانست و بیان کرد: انزوا، کاهش ارتباط با خانواده و دوستان، تغییر خواب یا اشتها، افت تحصیلی، تحریک‌پذیری و پناه‌بردن طولانی‌مدت به فضای مجازی، در صورت تداوم چند هفته‌ای و تأثیر بر عملکرد روزمره، زنگ خطر جدی است. در این شرایط به جای سرزنش و بازجویی، گفت‌وگوی آرام و بدون قضاوت و در صورت لزوم مراجعه به متخصص توصیه می‌شود.

اشتباهات رفتاری و گفتاری بزرگسالان در برخورد با نوجوانان

وی، درباره اشتباهات بزرگسالان در برخورد با نوجوانان، اظهار داشت: یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات بزرگسالان این است که رفتار نوجوان را می‌بینند، اما پیام پشت آن رفتار را نمی‌بینند. وقتی اضطراب، انزوا، پرخاشگری یا افت‌تحصیلی نوجوان صرفاً به لجبازی، تنبلی یا بی‌مسئولیتی تعبیر می‌شود، ممکن است مسئله اصلی پنهان بماند.

روانشناس سلامت روان خانواده، در ادامه به سایر اشتباهات رایج بزرگسالان اشاره کرد و گفت: اشتباهات دیگری مثل مقایسه‌کردن با دیگران، تحقیر یا برچسب‌زدن، کنترل افراطی، تهدید و تنبیه، بی‌اعتنایی به احساسات نوجوان، فشار بیش از حد برای موفقیت و نداشتن گفت‌وگوی واقعی و بدون قضاوت به عنوان یک بزرگسال امن می‌تواند احساس ارزشمندی و امنیت نوجوان را کاهش دهد.  پیشگیری از آسیب نوجوان، از شنیدن او قبل از قضاوت‌کردنش شروع می‌شود.

فرهمند، با اشاره به نگرش اشتباه نسبت به فضای مجازی، تصریح کرد: از طرف دیگر، گاهی بزرگسالان به‌دلیل نگرانی از آسیب‌های فضای مجازی، فقط به حذف و محدود کردن آن فکر می‌کنند؛ در حالی که باید بفهمند نوجوان چرا به فضای مجازی پناه می‌برد.

فوری‌ترین راهکار برای کاهش آسیب

وی درباره اقدام فوری، خاطرنشان کرد: فوری‌ترین راهکار، بازسازی ارتباط امن با نوجوان است. اطرافیان نباید منتظر بمانند تا مشکل به یک بحران جدی تبدیل شود؛ به این صورت که روزانه زمانی را بدون موبایل و بدون قضاوت به گفت‌وگو با نوجوان اختصاص دهند و بیشتر گوش بدهند تا نصیحت کنند.

کارشناس سلامت روان خانواده با تأکید بر تغییر رویه گفت‌وگو، افزود: به جای جملاتی مثل «این که چیزی نیست» یا «همه نوجوان‌ها همین‌طورند»، باید بگویند: «می‌بینم این روزها شرایطت سخت‌تر شده؛ اگر بخواهی، من هستم و می‌شنوم.» در قدم بعد، باید خواب، ارتباط با دوستان سالم و خانواده، فعالیت‌بدنی، وضعیت تحصیلی و میزان استفاده از فضای مجازی را زیر نظر داشته باشند؛ نه با کنترل و بازجویی، بلکه با همراهی و ایجاد تعادل.

توصیه نهایی برای مواجهه با تغییرات شدید

فرهمند در پایان تأکید کرد: اگر تغییرات رفتاری شدید، مداوم یا رو به افزایش باشد، مراجعه به روان‌شناس و متخصص نوجوانان نباید به تعویق بیفتد. در واقع، مهم‌ترین اقدام فوری این است که نوجوان را تنها نگذاریم و تغییر رفتارش را جدی بگیریم.

انتهای خبر/ 224224