محبوبه نظافت در گفتگو با خبرنگار اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، به مناسبت هفته پیشگیری از خودکشی، درباره عوامل مؤثر بر شکل‌گیری بحران‌های روانی، نشانه‌های هشدار در نوجوانان و راه‌های حمایت از افراد در معرض خطر صحبت کرد.

نظافت با تأکید بر اهمیت صحبت درباره پیشگیری از خودکشی گفت: خودکشی یک مسئله بهداشت عمومی جهانی است و پدیده‌ای نادر محسوب نمی‌شود. بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت، سالانه بیش از ۷۲۰ هزار نفر بر اثر خودکشی جان خود را از دست می‌دهند و این مسئله سومین علت اصلی مرگ در میان افراد ۱۵ تا ۲۹ ساله است.

وی افزود: خودکشی را نباید نشانه ضعف یا خودخواهی فرد دانست؛ بلکه در بسیاری از موارد، نتیجه فروپاشی توان مقابله با فشارهای شدید در یک لحظه بحرانی است. برخی از این رفتارها به صورت تکانه‌ای و در شرایطی رخ می‌دهند که فرد احساس می‌کند دیگر توان مقابله با مشکلاتی مانند فشارهای مالی، اختلافات رابطه‌ای یا دردهای مزمن را ندارد.

نوجوانان چگونه وارد بحران می‌شوند؟

مسئول فنی مرکز مشاوره خانواده مهر فیروزآباد درباره عوامل مؤثر بر ورود نوجوانان به بحران روانی اظهار کرد: عوامل مختلفی می‌توانند نوجوان را تحت فشار قرار دهند. تجربه‌هایی مانند طلاق والدین، از دست دادن عزیزان و آسیب‌های جسمی یا روحی، در کنار فشارهای تحصیلی و اجتماعی، قلدری و مشکلات ارتباطی با دوستان، می‌توانند زمینه‌ساز بحران شوند.

نظافت ادامه داد: اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب و اختلالات رفتاری نیز از عوامل مهم هستند. همچنین قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار بحران‌ها و جنگ می‌تواند احساس بی‌قدرتی و بی‌پناهی را در برخی نوجوانان افزایش دهد.

وی با اشاره به نقش افسردگی در افکار خودکشی نوجوانان گفت: پژوهش‌ها افسردگی را یکی از مهم‌ترین پیش‌بینی‌کننده‌های افکار خودکشی در نوجوانان معرفی کرده‌اند و به همین دلیل، نباید علائم افسردگی را صرفاً به سن نوجوانی یا تغییرات خلقی نسبت داد.

تغییر رفتار نوجوان را جدی بگیریم

این کارشناس مشاوره توانبخشی درباره نشانه‌هایی که والدین باید نسبت به آن‌ها حساس باشند، گفت: بسیاری از والدین تغییرات رفتاری نوجوان را به «لجبازی» یا «دوره سنی» نسبت می‌دهند، در حالی که اگر نوجوان متفاوت از گذشته رفتار می‌کند، بهتر است این تغییر جدی گرفته شود و زمینه‌ای برای گفت‌وگو فراهم شود.

وی افزود: کناره‌گیری از دوستان، انزوا، افت ناگهانی تحصیلی و کنار گذاشتن فعالیت‌هایی که نوجوان پیش از این به آن‌ها علاقه داشته، می‌تواند از نشانه‌های هشدار باشد. غمگینی مداوم، گریه، نوسانات شدید خلقی، احساس پوچی و ناامیدی نیز از نظر عاطفی اهمیت دارند.

نظافت ادامه داد: صحبت مستقیم یا غیرمستقیم درباره مرگ و خودکشی، تغییرات شدید در خواب یا وزن و همچنین برخی رفتارهای پرخطر نیز باید مورد توجه قرار بگیرند.

نخستین واکنش؛ گوش دادن بدون قضاوت

مسئول فنی مرکز مشاوره خانواده مهر فیروزآباد درباره نحوه برخورد با نوجوانی که در شرایط بحرانی قرار دارد، اظهار کرد: نخستین اقدام، گوش دادن بدون قضاوت است. باید اجازه داد نوجوان بدون وقفه صحبت کند و احساس کند که حرف‌هایش شنیده و درک می‌شود.

وی گفت: جملاتی مانند «می‌فهمم که الان حال خوبی نداری» یا «می‌بینم که در شرایط سختی هستی» می‌تواند احساس درک شدن را به نوجوان منتقل کند. در مقابل، سرزنش، برچسب زدن و ایجاد احساس گناه، فرد را از ادامه گفت‌وگو دور می‌کند.

نظافت با تأکید بر اهمیت پرسش مستقیم افزود: برخلاف تصور رایج، پرسیدن مستقیم درباره افکار خودکشی باعث ایجاد این افکار نمی‌شود. اگر نسبت به وضعیت نوجوان نگران هستیم، می‌توانیم به شکل مستقیم اما آرام درباره آسیب زدن به خود از او سؤال کنیم.

وی همچنین بر ضرورت تأمین امنیت فرد در شرایط پرخطر تأکید کرد و گفت: در صورت وجود خطر فوری، نباید فرد را تنها گذاشت و باید دسترسی او به وسایل خطرناک محدود شود و از خدمات تخصصی کمک گرفت.

رفتارهایی که نوجوان را به پنهان‌کاری می‌کشاند

این مشاور درباره واکنش‌های نامناسب والدین بیان کرد: برخی والدین با نیت کمک، رفتارهایی انجام می‌دهند که نتیجه معکوس دارد. کوچک شمردن مشکلات، سرزنش، ایجاد احساس گناه، توصیه‌های کلیشه‌ای و سخنرانی به جای گفت‌وگو، از جمله این رفتارهاست.

نظافت ادامه داد: جمله‌هایی مانند «مشکلت که چیزی نیست»، «همه این دوره را می‌گذرانند» یا «فقط مثبت فکر کن»، ممکن است باعث شود نوجوان احساس کند کسی او را نمی‌فهمد.

وی درباره کنترل‌گری نیز گفت: بررسی مداوم گوشی و رفتار نوجوان می‌تواند احساس بی‌اعتمادی ایجاد کند. اگر والدین در گذشته واکنش مناسبی نداشته‌اند، می‌توانند با گفت‌وگویی صادقانه دوباره مسیر ارتباط را باز کنند؛ برای مثال بگویند «شاید آن‌طور که باید به حرف‌هایت گوش نداده‌ام، اگر دوست داری دوباره با هم صحبت کنیم.»

وقتی خانواده محل امن گفت‌وگو نیست

نظافت درباره نوجوانانی که نمی‌توانند با خانواده صحبت کنند، اظهار کرد: خانواده همیشه نخستین یا تنها گزینه نیست. نوجوانی که احساس می‌کند خانواده او را درک نمی‌کند، باید بداند افراد و مراکز دیگری نیز برای دریافت حمایت وجود دارند.

وی افزود: مشاور مدرسه، یکی از اقوام مورد اعتماد، پزشک خانواده یا متخصص سلامت روان می‌توانند حلقه‌های حمایتی مناسبی باشند. همچنین در ایران، اورژانس اجتماعی ۱۲۳، صدای مشاور ۱۴۸۰، خط ۱۵۷۰ وزارت آموزش و پرورش و سامانه ۴۰۳۰ وزارت بهداشت برای دریافت راهنمایی و حمایت در دسترس هستند.

دوستان؛ حلقه مهم حمایت

این کارشناس مشاوره توانبخشی نقش دوستان و همسالان را نیز مهم دانست و گفت: دوستان معمولاً از نخستین افرادی هستند که تغییرات رفتاری یکدیگر را متوجه می‌شوند. اگر دوستی درباره خودکشی صحبت کرد، نباید آن را ژست یا جلب توجه تلقی کرد.

نظافت تأکید کرد: در چنین شرایطی رازداری مطلق درست نیست. اگر جان یک دوست در خطر باشد، اطلاع دادن موضوع به یک بزرگسال قابل اعتماد خیانت به دوست نیست، بلکه اقدامی برای نجات اوست. همچنین نباید فرد را تنها گذاشت تا زمانی که کمک مناسب دریافت شود.

وی افزود: جمله‌هایی مانند «تو که این‌قدر قوی هستی، چطور به این فکر افتادی؟» می‌تواند فرد را بیشتر ساکت کند. بهتر است به او گفته شود: «من نگرانتم و نمی‌خواهم تنها باشی؛ بیا با هم از یک مشاور کمک بگیریم.»

فضای مجازی؛ فرصت یا تهدید؟

نظافت درباره تأثیر فضای مجازی بر سلامت روان نوجوانان گفت: شبکه‌های اجتماعی می‌توانند هم نقش حمایتی داشته باشند و حس تعلق ایجاد کنند و هم در صورت استفاده نامناسب، زمینه‌ساز آسیب‌هایی مانند مقایسه ناسالم، قلدری سایبری و اختلال خواب شوند.

وی ادامه داد: مواجهه مداوم با تصاویر و زندگی‌های ایده‌آل در فضای مجازی می‌تواند احساس ناکافی بودن ایجاد کند. قلدری سایبری نیز به دلیل گستردگی و ماندگاری آن، می‌تواند آسیب روانی قابل توجهی داشته باشد.

این مشاور افزود: خانواده‌ها می‌توانند با مشارکت نوجوان، یک «قرارداد رسانه‌ای» مشخص کنند؛ برای مثال زمان‌هایی را بدون گوشی در نظر بگیرند، گوشی در اتاق خواب شارژ نشود و محتوای سالم، آموزشی و امیدبخش جایگزین محتوای مقایسه‌ای و ناامیدکننده شود.

چه زمانی مراجعه به متخصص ضروری است؟

مسئول فنی مرکز مشاوره خانواده مهر فیروزآباد درباره ضرورت مراجعه به متخصص گفت: وجود افکار خودکشی همراه با برنامه یا دسترسی به وسیله برای اقدام، نیازمند توجه فوری است. همچنین افت شدید عملکرد تحصیلی و روزمره، علائم شدید و مداوم افسردگی، رفتارهای پرخطر تکراری، خودآزاری، مصرف مواد، اضطراب شدید و اختلال جدی خواب از مواردی هستند که مراجعه تخصصی را ضروری می‌کنند.

وی تأکید کرد: اگر خانواده حتی به طور کامل مطمئن نیست که شرایط جدی است، بهتر است برای مشورت با متخصص اقدام کند. کمک گرفتن زودهنگام می‌تواند از جدی‌تر شدن شرایط جلوگیری کند.

مهارت‌هایی برای عبور از بحران

نظافت با اشاره به اهمیت آموزش مهارت‌های مقابله‌ای به نوجوانان اظهار کرد: پیشگیری تنها به واکنش در زمان بحران محدود نمی‌شود، بلکه باید توان مقابله با مشکلات را نیز در نوجوان تقویت کرد.

وی تاب‌آوری، حل مسئله، تنظیم هیجانات، توانایی «نه» گفتن و مهارت درخواست کمک را از جمله مهارت‌های مهم دانست و گفت: نوجوان باید یاد بگیرد مشکلات بزرگ را به قدم‌های کوچک‌تر تقسیم کند، احساسات خود را بشناسد و به شکل سازنده بیان کند و بداند کمک خواستن نشانه ضعف نیست.

این مشاور افزود: داشتن حس تعلق، عضویت در گروه‌های سالم ورزشی، هنری یا داوطلبانه، وجود دست‌کم یک بزرگسال قابل اعتماد و حفظ نظم در خواب، تغذیه و فعالیت بدنی نیز می‌تواند نقش حمایتی داشته باشد.

والدین قرار نیست درمانگر باشند

نظافت در بخش دیگری از این گفت‌وگو با بیان اینکه افسردگی نوجوانان را نباید با لجبازی اشتباه گرفت، گفت: اگر نوجوانی به طور مداوم غمگین، بی‌انگیزه یا منزوی است، باید این وضعیت را جدی گرفت. افسردگی یک ویژگی شخصیتی نیست و قابل درمان است.

وی ادامه داد: والدین قرار نیست درمانگر فرزند خود باشند. نقش آن‌ها گوش دادن، حمایت کردن و در صورت نیاز، متصل کردن نوجوان به متخصص است. مراجعه به روانشناس نشانه ضعف والدین نیست، بلکه می‌تواند نشانه مسئولیت‌پذیری آن‌ها باشد.

این کارشناس مشاوره توانبخشی در پایان گفت: نوجوانان باید بدانند که احساسات سنگینی مانند غم، اضطراب و ناامیدی را لازم نیست به تنهایی تحمل کنند و می‌توانند از یک دوست، معلم، مشاور یا فرد قابل اعتماد کمک بگیرند. برای والدین نیز مهم است که به جای قضاوت، شنونده باشند و در صورت نیاز از متخصص کمک بگیرند؛ گاهی یک گفت‌وگوی ساده می‌تواند مسیر زندگی یک نوجوان را تغییر دهد.

انتهای خبر/ 224224