اتاق رصد جمعیت و آمارهای تکان‌دهنده

 استان فارس، با جمعیتی بالغ بر ۵ میلیون و ۶۱۸ هزار نفر، همواره جایگاه پنجم جمعیتی کشور را در اختیار داشته است. اما این جایگاه با چالش‌های جدی روبروست.

خبرنگار شیرازه: آمارهای اخیر نشان از یک سقوط بی‌سابقه در نرخ موالید در استان فارس می‌دهد؛ عمق این بحران از نگاه نهادهای رسمی چگونه ارزیابی می‌شود و این اعداد چه پیامدی برای آینده استان دارند؟

 مهیار امیری، کارشناس مسئول جمعیت اداره کل ثبت احوال استان فارس، در پاسخ به این پرسش با اشاره به راه‌اندازی «اتاق رصد جمعیت» از سال ۱۴۰۲، این اقدام را گامی ضروری برای درک عمق بحران می‌داند.

وی گفت: آمارهای ثبت ‌مبنای اداره کل ثبت احوال فارس، لرزه بر اندام برنامه‌ریزان اجتماعی می‌اندازد. نرخ رشد طبیعی جمعیت استان اکنون به حدود ۴ در هزار (۰.۴ درصد) رسیده است.

 کارشناس مسئول جمعیت اداره کل ثبت احوال استان فارس ادامه داد: این در حالی است که بسیاری از استان‌های کشور، وضعیتی حتی وخیم‌تر را تجربه می‌کنند. امیری با ترسیم این تصویر می‌گوید: امروز نرخ رشد جمعیت در اکثر استان‌های کشور زیر یک است.

امیری گفت: تنها در سه استان سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خوزستان نرخ رشد بالای یک را شاهد هستیم، در حالی که استان‌هایی نظیر گیلان با نرخ منفی ۲، عملاً در حال تجربه رشد منفی هستند. کشور با بحرانِ کاهش نرخ رشد مواجه است و اگر همین امروز برای اصلاح مسیر اقدام نکنیم، پیریِ زودرسِ جمعیت، گریبان‌گیرمان خواهد شد.

وی افزود: عمق فاجعه زمانی آشکار می‌شود که سیر تحول موالید را طی یک دهه بررسی کنیم. آمارها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۹۴، استان فارس شاهد تولد ۸۸ هزار و ۷۹۰ نوزاد بود. 

کارشناس مسئول جمعیت اداره کل ثبت احوال استان فارس گفت: اما این عدد در سال ۱۴۰۴ به ۴۶ هزار و ۳۹۳ مورد رسیده است. این یعنی تنها در یک دهه، موالید در فارس کاهشی ۵۰ درصدی داشته است؛ آماری که به تنهایی گویای چراییِ نگرانیِ مقام‌های ارشد استانی است. در سال ۱۴۰۱ این رقم ۵۷ هزار و ۵۱۹ مورد بود، اما اکنون با کاهش ۱۹ درصدی تنها در بازه ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴ مواجه هستیم.

تحلیل متفاوت؛ آیا مردم فرزند نمی‌خواهند؟

 در حالی که بسیاری از تحلیل‌های عمومی، نوک پیکان انتقاد را به سمت «فرهنگِ فرزندگریزی» یا «تغییر نگرش زوجین» نشانه می‌روند، معصومه صفاری، مدیر جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس دانشگاه علوم پزشکی شیراز، دیدگاهی متفاوت دارد. او معتقد است که ما در تحلیل نرخ باروری، دچار خطای محاسباتی هستیم.

 صفاری در این میزگرد تأکید کرد: اگر نرخ باروری زنان را بدون تفکیک بررسی کنیم، بله، روند نزولی است. اما باید یک تفکیکِ بسیار مهم قائل شویم. نرخ باروری «نکاحی» ما، یعنی تعداد فرزندانی که از ازدواج‌های شرعی و قانونی متولد می‌شوند، همچنان بالاست و بالای میزان جایگزینی (بیش از ۲.۵ فرزند) قرار دارد.

 وی گفت: مشکل اصلی اینجاست که در محاسبه نرخ باروری کلی (TFR)، مخرج کسر شامل تمام زنان ۱۰ تا ۵۴ سال است. در این جمعیت، بخش بزرگی از زنان مجرد هستند و طبیعتاً فرزندی ندارند. بنابراین وقتی این نرخ را محاسبه می‌کنیم، میانگین کاهش می‌یابد.

مدیر جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس دانشگاه علوم پزشکی شیراز نتیجه گرفت: مشکل اصلی ما در صورت کسر (یعنی تمایل زوجین متأهل به فرزند) نیست؛ بلکه در نرخ پایین ازدواج است. زوجینِ ما که ازدواج کرده‌اند، همچنان تمایل به فرزندآوری دارند، اما تعداد این زوجین کاهش یافته است.

 صفاری در پاسخ به این سوال که آیا جوانان نسبت به تشکیل خانواده بی‌رغبت شده‌اند، به آمار طلاق اشاره کرد: برخلاف تصور عمومی، آمار طلاق در استان روند کاهشی داشته است. به ویژه در ۵ سال اول زندگی که سال‌های طلایی برای فرزندآوری هستند، کمترین میزان طلاق را شاهدیم. این یعنی جوانانی که ازدواج می‌کنند، انتخاب‌های آگاهانه‌تری دارند و به تفاهم عمیق‌تری رسیده‌اند. بنابراین، سیاست‌گذاری‌های کشور باید از تمرکز بر «فرزندآوریِ انتزاعی» به سمت «تسهیل ازدواج جوانان» تغییر مسیر دهد.

سیاست‌های مقطعی؛ دامی برای اعتماد عمومی

 اما چرا با وجود آگاهی از این واقعیت‌ها، همچنان شاهد اجرای سیاست‌های حمایتی غیرمؤثر هستیم؟

 محمدحسن موسوی، مدیرکل امور اجتماعی و فرهنگی استانداری فارس، معتقد است که «تقلیل‌گرایی» در شناخت بحران جمعیت، عامل اصلی شکست سیاست‌هاست.

 موسوی با انتقاد از رویکردهای ساده‌انگارانه گفت: اینکه تصور کنیم بحران جمعیت صرفاً یک مسئله اقتصادی است، ساده‌سازی صورت‌مسئله است. ما شاهدیم که حتی در کشورهای توسعه‌یافته با رفاه کامل، چالش‌های مشابه جمعیتی وجود دارد. ریشه این ماجرا به «اعتماد عمومی» و «امید به آینده» بازمی‌گردد.

 وی به شکاف عمیق میان گفتار و کردار مسئولان اشاره کرد و افزود: مردم به عمل نگاه می‌کنند، نه به شعار. وقتی طرح‌های حمایتی به وام‌های ناپایدار یا قرعه‌کشی‌های خودرو محدود می‌شود، جوانِ امروز که درگیرِ محاسباتِ دقیقِ معیشتی است، این طرح‌ها را فاقدِ پایایی می‌بیند.

کدام‌یک از این طرح‌ها بیش از ۵ سال ثبات داشته که یک خانواده بتواند بر اساس آن برنامه‌ریزی کند؟

جوان برای ازدواج نیاز به امنیت خاطر دارد، نه وعده‌های لحظه‌ای که با کوچکترین نوسانِ اقتصادی، احتمال توقفش وجود دارد.

 مدیرکل امور اجتماعی استانداری فارس با هشدار نسبت به «ناشنوایی اجتماعی» تأکید می‌کند: ما در حال از دست دادن فرصت طلایی باروری نسل دهه شصتی هستیم. ساحت ازدواج و تشکیل خانواده در فرهنگ دینی ما مقدس است، اما برای حفظ این بنا، باید تلاشی در ترازِ این جایگاه صورت گیرد، نه در حد اقدامات رفع‌تکلیف‌گونه. اقداماتِ مُسکن‌گونه، تنها صورت‌مسئله را پاک می‌کند و زمان را برای ما می‌خرد، اما در نهایت، شکست خواهد خورد.

 چشم‌انداز؛ عبور از مسکن‌ها به سمت درمان‌های پایدار

 برآیندِ دیدگاه‌های کارشناسی مطرح شده در این گفتگوها، به یک نقطه عطف مشترک می‌رسد: ضرورتِ تغییر پارادایم در مواجهه با بحران جمعیت. اگر سیاست‌های فعلی مبتنی بر مشوق‌های لحظه‌ای و ناپایدار باشد، نه تنها نرخ موالید افزایش نخواهد یافت، بلکه بدبینی به سیاست‌های حاکمیتی عمیق‌تر خواهد شد.

 برای خروج از این وضعیت، چند گام اساسی ضروری به نظر می‌رسد:

 ۱. تغییرِ اولویت از «فرزندآوریِ انتزاعی» به «تسهیل ازدواج»: همان‌طور که دکتر صفاری تأکید کرد، مخرجِ کسرِ بحران جمعیت، «مجردها» هستند. تا زمانی که ازدواج به یک اقدامِ سهل، در دسترس و اقتصادی تبدیل نشود، تمام هزینه‌هایی که برای فرزندآوری می‌شود، اثربخشیِ محدودی خواهد داشت. حمایت‌ها باید مستقیماً بر سال‌های نخست ازدواج تمرکز کنند.

 ۲. پایدارسازیِ حمایت‌های اقتصادی: وام‌های تکلیفی و قرعه‌کشی‌ها، مسکن‌های موقتی هستند. سیاست‌گذاری باید به سمت ایجاد «امنیت شغلی» برای جوانان حرکت کند. خانواده‌ای که نگرانِ امنیتِ شغلیِ فرداست، چگونه می‌تواند به فرزندآوریِ امروز بیندیشد؟ حمایت‌های دولت باید «اشتغال‌محور» باشد، نه «پرداخت‌محور».

 ۳. ترمیمِ سرمایه اجتماعی و امید به آینده: همان‌طور که مدیرکل امور اجتماعی استانداری تصریح کرد، مسئله جمعیت بدونِ «امید» حل نخواهد شد. تا زمانی که شکاف میان گفتار مسئولان و عملکردشان در سطح کلان کشور کاهش نیابد، مشوق‌های اقتصادی نیز اثر نخواهند کرد. مردم باید احساس کنند که مسئولان برای آینده‌ی فرزندانشان، «نقشه‌ای دقیق و مبتنی بر واقعیت» دارند، نه «شعار».

 ۴. استفاده از ظرفیت‌های رصدی برای برنامه‌ریزی دقیق: وجود «اتاق رصد جمعیت» فرصتی است که نباید به یک بایگانی آمار تبدیل شود. داده‌های دقیقِ ثبت احوال باید به «نقشه راهِ اجرایی» در سازمان‌های بهره‌بردار تبدیل شود تا نهادهای فرهنگی، اقتصادی و بهداشتی بر اساس آمارهای واقعی منطقه‌ای (و نه نسخه‌های کلیِ ملی)، برای استان فارس تصمیم‌گیری کنند.

  سخن پایانی

 بحرانِ کاهش موالید در فارس، نه یک سرنوشتِ محتوم، که نتیجه‌ی سلسله‌سیاست‌هایی است که نیازهای واقعی نسل جوان را به درستی شناسایی نکرده‌اند. ۵۰ درصد کاهش موالید در یک دهه، زنگ خطری است که تنها با «همت بلند» و «تغییر اساسی در نگرش‌ها» خاموش خواهد شد.

 اگر حاکمیت بتواند در ترازِ فرهنگِ دینی و اجتماعیِ جامعه حرکت کند و بسترِ معیشتیِ پایداری را برای تشکیل خانواده فراهم آورد، می‌توان به بازگشتِ امید به جامعه و بهبودِ وضعیتِ جمعیتی امیدوار بود. در غیر این صورت، با اقدامات حداقلی، تنها فرصت‌های طلایی را یکی پس از دیگری از دست خواهیم داد.

«شیرازه» امیدوار است با به کارگیری این دیدگاه‌های تخصصی، مسئولان استان فارس در مسیرِ عملیاتی‌سازیِ این راهبردها، گام‌های موثری بردارند.

انتهای خبر/224224