به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، در سال‌های اخیر، اربعین حسینی از منظر مطالعات علوم سیاسی، روابط بین‌الملل و ارتباطات، صرفاً یک آیین مذهبی تلقی نشده، بلکه به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی با ابعاد فراملی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. حضور گسترده زائران از کشورهای مختلف، مشارکت داوطلبانه مردم، تعاملات فرهنگی و بازتاب رسانه‌ای این رویداد، باعث شده برخی صاحب‌نظران از اربعین به‌عنوان نمونه‌ای از «دیپلماسی عمومی» و «دیپلماسی ملت‌ها» یاد کنند؛ ظرفیتی که می‌تواند در کنار دیپلماسی رسمی، به تقویت ارتباطات میان جوامع و افزایش سرمایه اجتماعی فرامرزی کمک کند.

در ادبیات کلاسیک روابط بین‌الملل، دولت‌ها بازیگران اصلی نظام بین‌الملل شناخته می‌شدند و تعاملات خارجی عمدتاً از طریق مذاکرات رسمی، معاهدات و روابط دیپلماتیک دنبال می‌شد. اما از دهه‌های پایانی قرن بیستم، با گسترش ارتباطات، رسانه‌ها و نقش‌آفرینی بازیگران غیردولتی، مفهوم «دیپلماسی عمومی» جایگاه پررنگ‌تری در مطالعات علوم سیاسی پیدا کرد.

در این میان، راهپیمایی اربعین یکی از نمونه‌هایی است که از سوی پژوهشگران حوزه مطالعات دینی، جامعه‌شناسی و علوم سیاسی مورد بررسی قرار گرفته است؛ رویدادی که هر سال میلیون‌ها نفر از کشورهای مختلف را در مسیری مشترک گرد هم می‌آورد و بستری برای تعاملات انسانی، فرهنگی و اجتماعی فراهم می‌کند.

دیپلماسی عمومی بر این فرض استوار است که ارتباط مستقیم میان ملت‌ها، نخبگان، دانشگاهیان، فعالان فرهنگی، گردشگران و حتی زائران می‌تواند بر تصویر کشورها، کاهش سوءبرداشت‌ها و توسعه همکاری‌های فرهنگی اثر بگذارد. در این چارچوب، اجتماعات بزرگ مردمی، علاوه بر کارکردهای مذهبی یا فرهنگی، به‌عنوان عرصه‌ای برای شکل‌گیری ارتباطات فراملی نیز مورد توجه قرار می‌گیرند.

حجت الاسلام و المسلمین محمد استوار میمندی، معاون دفتر امور اجتماعی و سیاسی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه کشور در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، گفت: راهپیمایی اربعین، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات سالانه زائران، در سال‌های اخیر از همین منظر در کانون توجه برخی پژوهش‌های علوم سیاسی و اجتماعی قرار گرفته است.

وی ادامه داد: کارشناسان علوم سیاسی معتقدند بسیاری از رویدادهای اجتماعی، زمانی که بتوانند میان ملت‌ها ارتباط مستمر ایجاد کنند، وارد حوزه مطالعات روابط بین‌الملل می‌شوند. اربعین نیز به دلیل حضور زائرانی از کشورهای مختلف، بستری برای تعاملات فرهنگی و اجتماعی فراهم می‌کند که از منظر دیپلماسی عمومی قابل بررسی است.

معاون دفتر امور اجتماعی  مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه کشور  و کارشناس علوم سیاسی گفت: در این رویداد، افراد با زبان‌ها، فرهنگ‌ها و پیشینه‌های متفاوت در فضایی مشترک حضور می‌یابند و فرصت گفت‌وگو، آشنایی و تبادل تجربه پیدا می‌کنند. این ارتباطات، هرچند غیررسمی، می‌تواند در شکل‌گیری درک متقابل میان جوامع نقش داشته باشد.

دیپلماسی ملت‌ها؛ نقش مردم در روابط بین‌الملل

حجت الاسلام استوار میمندی افزود: یکی از مفاهیمی که در سال‌های اخیر در علوم سیاسی مورد توجه قرار گرفته، «دیپلماسی ملت‌ها» است؛ مفهومی که بر نقش شهروندان در توسعه ارتباطات بین‌المللی تأکید دارد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: برخلاف دیپلماسی رسمی که میان دولت‌ها جریان دارد، دیپلماسی ملت‌ها بر تعامل مستقیم مردم استوار است؛ تعاملی که می‌تواند از طریق سفر، گردشگری، رویدادهای فرهنگی، فعالیت‌های دانشگاهی یا اجتماعات مذهبی شکل گیرد.

مدیر سابق مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه استان فارس گفت: از این منظر، حضور میلیون‌ها زائر از کشورهای مختلف در یک رویداد، فرصتی برای گسترش شناخت متقابل و ایجاد شبکه‌های ارتباطی میان جوامع فراهم می‌کند.

قدرت نرم؛ تأثیرگذاری از مسیر فرهنگ

وی ادامه داد: در نظریه‌های روابط بین‌الملل، «قدرت نرم» به توانایی اثرگذاری از طریق فرهنگ، ارزش‌ها، جاذبه‌های اجتماعی و اقناع اشاره دارد؛ در مقابل قدرت سخت که مبتنی بر ابزارهای نظامی یا اقتصادی است.

حجت الاسلام استوار میمندی با اشاره به اینکه، بسیاری از کشورها تلاش می‌کنند با بهره‌گیری از میراث فرهنگی، رویدادهای بین‌المللی، دانشگاه‌ها، هنر و گردشگری، تصویر مطلوب‌تری از خود در افکار عمومی جهان ارائه دهند، تصریح کرد: برخی پژوهشگران معتقدند رویدادهای بزرگ مردمی نیز می‌توانند بخشی از ظرفیت قدرت نرم یک جامعه را نمایان سازند، زیرا تصویر همکاری، مشارکت و همبستگی اجتماعی را به نمایش می‌گذارند.

سرمایه اجتماعی؛ مهم‌ترین پشتوانه اربعین

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به اینکه، یکی از ویژگی‌های قابل توجه اربعین، مشارکت گسترده داوطلبان در ارائه خدمات به زائران است، افزود: حضور موکب‌ها، فعالیت‌های مردمی و همکاری هزاران داوطلب، نمونه‌ای از مشارکت اجتماعی در مقیاسی گسترده است.

معاون دفتر امور اجتماعی و سیاسی حوزه‌های علمیه کشور افزود: در علوم سیاسی و جامعه‌شناسی، چنین مشارکتی در چارچوب مفهوم «سرمایه اجتماعی» تحلیل می‌شود؛ مفهومی که به اعتماد، همکاری و شبکه‌های ارتباطی میان افراد اشاره دارد.

وی ادامه داد: سرمایه اجتماعی، از نگاه بسیاری از پژوهشگران، یکی از مؤلفه‌های مهم افزایش تاب‌آوری جوامع و تقویت انسجام اجتماعی به شمار می‌رود.

رسانه‌ها و جنگ روایت‌ها

حجت الاسلام استوار میمندی افزود:  در عصر ارتباطات، هر رویداد بزرگی علاوه بر واقعیت میدانی، در عرصه رسانه نیز بازنمایی می‌شود. روایت‌های متفاوت از یک رویداد می‌تواند بر برداشت افکار عمومی اثر بگذارد.

وی ادامه داد: رسانه‌ها در چنین شرایطی نقش مهمی در ارائه اطلاعات دقیق، مستند و متوازن دارند. گزارش‌های میدانی، گفت‌وگو با کارشناسان، انتشار آمارهای مستند و روایت تجربه‌های زائران، از جمله ابزارهایی است که می‌تواند به شکل‌گیری تصویر جامع‌تری از این رویداد کمک کند.

تعاملات فرهنگی و شناخت متقابل

معاون دفتر امور اجتماعی و سیاسی حوزه‌های علمیه کشور تصریح کرد: یکی از آثار مهم اجتماعات فراملی، افزایش تعاملات فرهنگی است. در جریان اربعین، زائران کشورهای مختلف فرصت آشنایی با آداب، زبان و فرهنگ یکدیگر را پیدا می‌کنند.

این کارشناسان علوم سیاسی بر این باور است که، هرچند سیاست خارجی همچنان در اختیار دولت‌هاست، اما نقش بازیگران غیردولتی در شکل‌دهی به تصویر کشورها و توسعه ارتباطات میان ملت‌ها رو به افزایش است.

مدیر سابق مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه استان فارس گفت: در این میان، رویدادهایی که امکان ارتباط مستقیم میان مردم را فراهم می‌کنند، می‌توانند به‌عنوان یکی از ابزارهای دیپلماسی عمومی مورد مطالعه قرار گیرند. اربعین نیز از این منظر، نمونه‌ای قابل توجه از تعاملات گسترده مردمی است که ابعاد فرهنگی، اجتماعی و ارتباطی آن فراتر از مرزهای جغرافیایی مورد توجه قرار گرفته است.

وی ادامه داد: تحولات نظام بین‌الملل نشان می‌دهد که در کنار دیپلماسی رسمی، ارتباطات مردمی و فرهنگی نیز در شکل‌دهی به روابط میان کشورها اهمیت یافته است. اربعین، به‌عنوان رویدادی با مشارکت گسترده مردمی و حضور زائرانی از کشورهای مختلف، از منظر مفاهیمی همچون دیپلماسی عمومی، قدرت نرم، سرمایه اجتماعی و ارتباطات بین‌فرهنگی قابل بررسی است.

حجت الاسلام و المسلمین محمد استوار میمندی، معاون دفتر امور اجتماعی و سیاسی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه کشور در خاتمه کلام گفت: از همین رو، اربعین تنها موضوعی برای مطالعات دینی نیست، بلکه به یکی از عرصه‌های مهم پژوهش در علوم سیاسی، روابط بین‌الملل، جامعه‌شناسی و مطالعات ارتباطات تبدیل شده است؛ عرصه‌ای که همچنان ظرفیت‌های فراوانی برای بررسی علمی و گفت‌وگوی کارشناسی پیش روی پژوهشگران قرار دارد.

خبرنگار: فاطمه شعبانی

انتهای خبر/۲۲۴۲۲۴