به گزارش گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»؛ به نقل از تسنیم، علی‌اصغر اصولی در یادداشتی تحلیلی نوشت: توسعه فناوری فضایی در جهان معاصر، از یک نماد صرفاً رقابتی در دوران جنگ سرد، به یکی از حیاتی‌ترین زیرساخت‌های مدیریت منابع، پایش اقلیمی، مخابرات امن و اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل شده است.

جمهوری اسلامی ایران با درک این واقعیت ژئوپلیتیک و اقتصادی، سرمایه‌گذاری‌های ساختاری و هدفمندی را برای دستیابی به چرخه کامل فضایی شامل طراحی، ساخت، پرتاب، و بهره‌برداری از ایستگاه‌های کنترل زمینی انجام داده است.

زیست‌بوم فضایی ایران، شبکه‌ای درهم‌تنیده از نهادهای علمی، حاکمیتی و صنعتی است. در این ساختار، سازمان فضایی ایران به عنوان سیاست‌گذار و کارفرما، در کنار پژوهشگاه فضایی و دانشگاه‌های پیشرو نظیر دانشگاه صنعتی شریف، امیرکبیر و علم‌وصنعت، بازوهای توانمند پژوهشی و توسعه‌ای را تشکیل می‌دهند.

در این میان، یکی از کلیدی‌ترین ارکان طراحی، ساخت و صنعتی‌سازی سامانه‌های فضایی، «گروه فضایی شرکت صنایع الکترونیک وزارت دفاع (صاایران)» است که به عنوان یکی از سازندگان اصلی، نقش حلقه واسط میان تحقیقات دانشگاهی و قابلیت‌های عملیاتی و صنعتی را ایفا می‌کند. این گزارش نشان می‌دهد که چگونه یک ساختار صنعتی، با تکیه بر امید، خودباوری و استقامت در برابر تحریم‌ها، از فاز تحقیقاتی عبور کرده و امروز پروژه‌های منظومه‌سازی فضاپایه را راهبری می‌کند.

 سیر تطور راهبردی فعالیت‌های فضایی در صاایران

شرکت صنایع الکترونیک ایران در سال ۱۳۵۲ با هدف پایه‌گذاری فناوری‌های نوین مخابراتی تأسیس شد. با این حال، ورود هدفمند این مجموعه به عرصه فضایی از سال ۱۳۷۷ رقم خورد.

 بررسی روند تاریخی فعالیت‌های این گروه نشان از یک نقشه راه (Roadmap) دقیق دارد؛ نقشه‌ای که نقطه آغازین آن انتقال فناوری، میانه آن بومی‌سازی زیرسامانه‌ها و نقطه کنونی آن صنعتی‌سازی و ارائه خدمات پایدار به جامعه است.

گام نخست؛ انتقال فناوری با ماهواره «سینا-۱» (۱۳۸۴)

نخستین گام عملیاتی برای ورود به عرصه ساخت ماهواره، پروژه «سینا-۱» بود. این ماهواره ۱۶۰ کیلوگرمی با کاربری مخابراتی و تصویربرداری، در آبان ماه ۱۳۸۴ توسط پرتابگر «کاسموس-۳ام» از پایگاه پلستسک روسیه به فضا پرتاب شد.

این پروژه حاصل همکاری مشترک وزارت علوم، مؤسسه مهندسی نقشه‌برداری، صاایران و شرکت‌های روسی بود. مأموریت اصلی سینا-۱ برای متخصصان صاایران، درک معماری سیستمی یک ماهواره و ایجاد زبان مشترک مهندسی فضایی در داخل کشور بود.

اثبات توانمندی بومی با ماهواره «امید» (۱۳۸۷)

پس از تجربه سینا، تصمیم بر بومی‌سازی کامل چرخه فضایی گرفته شد. سازمان صنایع هوافضا مسئولیت ساخت پرتابگر (سفیر) را بر عهده گرفت و گروه فضایی صاایران متولی طراحی و ساخت ماهواره و ایستگاه‌های زمینی شد.

حاصل این تلاش، پرتاب موفقیت‌آمیز ماهواره تحقیقاتی-مخابراتی «امید» در ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ بود که ایران را رسماً وارد باشگاه محدود کشورهای دارای فناوری پرتاب ماهواره کرد.

آغاز عصر پایش فضاپایه با ماهواره «رصد» (۱۳۹۰)

با تثبیت قابلیت پرتاب، نیاز به تصویربرداری بومی در دستور کار قرار گرفت. ماهواره «رصد» به عنوان نخستین ماهواره تصویربرداری بومی، در خرداد ۱۳۹۰ با مداربر سفیر-۱آ به مدار تزریق شد.

 این ماهواره ۱۵.۳ کیلوگرمی که با همکاری دانشگاه صنعتی مالک اشتر و صاایران ساخته شده بود، توانست زیرسامانه تولید و توزیع توان و کنترل وضعیت غیرفعال را با موفقیت آزمایش کند.

ارتقای دینامیک پرواز با ماهواره «فجر» (۱۳۹۳)

در بهمن ۱۳۹۳، ماهواره ۵۲ کیلوگرمی «فجر» به فضا پرتاب شد. ویژگی استراتژیک فجر، برخورداری از «پیشرانش گاز سرد» برای مانور مداری بود. این قابلیت به ماهواره اجازه می‌داد تا مدار بیضوی خود را به یک مدار دایره‌ای در ارتفاع ۴۵۰ کیلومتری تغییر داده و طول عمر خود را تا ۱.۵ سال افزایش دهد؛ دستاوردی که سنگ بنای توسعه منظومه‌های ماهواره‌ای شد.

اقتصاد فضا و اکوسیستم دانش‌بنیان

گروه فضایی صاایران به این درک راهبردی رسید که توسعه فضایی نباید منحصراً در انحصار نهادهای دولتی باقی بماند. در طول ۱۵ سال گذشته، حدود ۵۰ شرکت دانش‌بنیان وارد زنجیره تأمین قطعات فضایی شده‌اند. این رویکرد شبکه‌ای سبب شد تا در پروژه‌های پیچیده‌ای مانند ماهواره «چمران-۱»، بالغ بر ۸۵ درصد تجهیزات به صورت بومی توسط بخش خصوصی ساخته شود.

محرم غیاثوند، از مدیران این حوزه، با اشاره به سوابق پرتاب‌های ناموفق در کشورهای پیشرو تأکید می‌کند که «شکست در حوزه فضایی معنا ندارد، مگر اینکه از آن بترسیم و ناامید شویم». این نگرش علمی و مستندسازی دقیق نادستاوردها سبب شد تا ضریب اطمینان پرتابگرها و ماهواره‌های ایرانی در سال‌های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به شکل چشمگیری افزایش یابد.

مأموریت‌های پیچیده فضایی در سال‌های اخیر

با انباشت تجربه، صاایران وارد فاز طراحی میکرو ماهواره‌ها و کیوب‌ست‌های حرفه‌ای شد:

پیشگامان اینترنت اشیا؛ «هاتف-۱» و «کیهان-۲» (۱۴۰۲): نانوماهواره «کیهان-۲» با هدف اثبات فناوری ناوبری بومی و کاهش وابستگی به GPS و ماهواره «هاتف-۱» با کاربری مخابرات باند باریک به منظور تست اولیه فناوری اینترنت اشیا (IoT) در بهمن ۱۴۰۲ با موفقیت پرتاب شدند.

مانورپذیری چابک با «چمران-۱» (۱۴۰۳): این ماهواره ۶۰ کیلوگرمی مأموریت تخصصی اثبات فناوری در حوزه اصلاح، انتقال و مانور مداری مرکب را بر عهده داشت. چمران-۱ با موفقیت الگوریتم‌های دینامیک پرواز و نشانه‌روی با رانشگرهای گاز سرد را به نمایش گذاشت.

توسعه شبکه‌های تاکتیکی با «فخر-۱» (۱۴۰۳): این کیوب‌ست که به پاس خدمات دانشمند شهید دکتر محسن فخری‌زاده نام‌گذاری شد، با مشارکت دانشگاه مالک اشتر و به سفارش ارتش جهت پایش طیف الکترومغناطیسی و ارتباطات تاکتیکی پرتاب گردید.

اوج اقتدار؛ ورود به فاز عملیاتی و صنعتی‌سازی فضا

نقطه عطف فعالیت‌های صاایران، عبور از ماهواره‌های تحقیقاتی و ورود به عرصه ماهواره‌های عملیاتی است؛ پروژه‌هایی که خروجی آن‌ها مستقیماً در اقتصاد و مدیریت کشور تأثیرگذار است.

«پایا» (طلوع-۳)؛ دقیق‌ترین چشم بومی در فضا

این مینی‌ماهواره ۱۰۰ کیلوگرمی به عنوان سنگین‌ترین سکوی عملیاتی بومی کشور در دی‌ماه ۱۴۰۴ به مدار تزریق شد. «پایا» مجهز به فناوری تصویربرداری تلسکوپی با وضوح تصویر زیر ۳ متر (با کمک هوش مصنوعی) است.

ارسال تصاویر عملیاتی تنها ۱۰ روز پس از پرتاب، قدرت بومی ایران را در حوزه‌های پایش خشکسالی، مدیریت بحران‌های طبیعی (سیل و زلزله) و کنترل ساخت‌وسازها به اثبات رساند.

منظومه شهید سلیمانی؛ انقلاب بزرگ اینترنت اشیا (IoT)

برنامه‌ آینده صاایران، توسعه «منظومه ماهواره‌ای شهید سلیمانی» به عنوان نخستین منظومه جهان اسلام است. این پروژه متشکل از ۲۴ ماهواره است که وظیفه ارائه زیرساخت ارتباطی باند باریک برای پایش بیش از ۵ هزار حسگر اینترنت اشیا را در نقاط صعب‌العبور، جنگل‌ها و خطوط لوله نفت و گاز بر عهده دارد.

تحلیل عملکرد گروه فضایی صاایران بازتابی از یک اراده ملی برای تبدیل دانش به اقتدار صنعتی است. امروز ماهواره‌های ایرانی دیگر پروژه‌های ایزوله دانشگاهی نیستند، بلکه زنجیره‌ای از دارایی‌های استراتژیک کشور برای پایش منابع ملی و توسعه پایدار اقتصادی به شمار می‌روند؛ مسیری روشن که ایران را برای ورود به مدارهای زمین‌آهنگ آماده می‌سازد.

انتهای خبر/