به گزارش پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، در روزگاری که هر ثانیه هزاران تصویر، ویدئو، خبر و روایت در فضای مجازی منتشر می‌شود، دیگر دسترسی به اطلاعات یک مزیت محسوب نمی‌شود. آنچه امروز اهمیت دارد، توانایی تشخیص حقیقت از میان انبوه داده‌هایی است که هر روز مقابل چشمان ما قرار می‌گیرند. شاید به همین دلیل است که مفهوم اطلاعات متن‌باز یا OSINT، طی سال‌های اخیر از یک اصطلاح تخصصی به یکی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل در حوزه امنیت، رسانه و حتی زندگی روزمره تبدیل شده است.
 
بزرگ‌ترین سوءبرداشت درباره OSINT این است که بسیاری آن را با هک یا دسترسی به اطلاعات محرمانه اشتباه می‌گیرند؛ درحالی‌که فلسفه این حوزه دقیقاً برعکس است. در OSINT قرار نیست قفلی شکسته شود یا به سامانه‌ای نفوذ کنیم. ارزش این دانش در آن است که بتوانیم از دل اطلاعاتی که همه به آن دسترسی دارند، تصویری دقیق‌تر از واقعیت بسازیم.
 
 این نگاه شاید در ابتدا ساده به نظر برسد، اما در دنیای امروز که سرعت انتشار اطلاعات از سرعت راستی‌آزمایی پیشی گرفته، اهمیت آن بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. کافی است تصویری از یک حادثه یا ویدئویی کوتاه در شبکه‌های اجتماعی منتشر شود؛ در کمتر از چند دقیقه هزاران بار بازنشر می‌شود و پیش از آنکه کسی درباره صحت آن پرسشی مطرح کند، به بخشی از ذهن مخاطبان تبدیل می‌شود.
 
چالش اصلی عصر دیجیتال، کمبود اطلاعات نیست؛ بلکه وفور اطلاعات است. ما هر روز با حجم عظیمی از داده‌ها روبه‌رو هستیم، اما همه این داده‌ها حقیقت را روایت نمی‌کنند. گاهی یک تصویر قدیمی با روایتی جدید منتشر می‌شود، گاهی بخشی از یک ویدئو از زمینه اصلی خود جدا می‌شود و گاهی یک خبر، بدون منبع معتبر، آن‌قدر تکرار می‌شود که بسیاری آن را واقعیت می‌پندارند.
 
 در چنین فضایی، OSINT بیش از آنکه مجموعه‌ای از ابزارها باشد، به یک شیوه تفکر تبدیل می‌شود؛ شیوه‌ای که افراد را به پرسیدن چند سؤال ساده اما سرنوشت‌ساز عادت می‌دهد: این اطلاعات از کجا آمده است؟ نخستین منتشرکننده آن چه کسی بوده است؟ آیا زمان، مکان و جزئیات آن با روایت مطرح‌شده همخوانی دارد؟ آیا منابع دیگری نیز این موضوع را تأیید می‌کنند؟
 
 شاید پاسخ به این پرسش‌ها تنها چند دقیقه زمان ببرد، اما همین چند دقیقه می‌تواند از شکل‌گیری یک قضاوت اشتباه یا انتشار گسترده اطلاعات نادرست جلوگیری کند.
 
 یکی از بزرگ‌ترین تغییرات سال‌های اخیر، تغییر مفهوم امنیت است. زمانی تصور می‌شد امنیت فقط به دیوارهای آتش، سامانه‌های دفاعی یا تجهیزات پیشرفته وابسته است، اما امروز می‌دانیم تصمیم‌هایی که بر پایه اطلاعات نادرست گرفته می‌شوند، گاهی خسارتی به‌مراتب بیشتر از یک حمله سایبری به همراه دارند.
 
امنیت اطلاعات، بیش از آنکه یک مسئله فنی باشد، به رفتار انسان‌ها وابسته است. هر کاربری که بدون بررسی یک خبر آن را بازنشر می‌کند یا هر مدیری که بدون راستی‌آزمایی اطلاعات تصمیم می‌گیرد، ممکن است ناخواسته بخشی از یک زنجیره خطا شود. از همین رو، توسعه سواد رسانه‌ای و آشنایی با اصول تحلیل اطلاعات، دیگر یک مهارت تخصصی نیست؛ بلکه ضرورتی برای همه کاربران فضای دیجیتال است.
 
 یکی از ویژگی‌های مهم OSINT، تغییر زاویه نگاه به اطلاعات است. بیشتر افراد فقط داده‌ها را می‌بینند، اما تحلیلگر به دنبال ارتباط میان داده‌هاست. گاهی یک جزئیات کوچک، مانند سایه یک ساختمان، تابلو یک خیابان یا زمان ثبت یک تصویر، می‌تواند حقیقتی را آشکار کند که در نگاه اول دیده نمی‌شود.
 
 شاید به همین دلیل باشد که امروز از OSINT نه‌تنها در حوزه امنیت سایبری، بلکه در روزنامه‌نگاری تحقیقی، مدیریت بحران، راستی‌آزمایی اخبار، تحقیقات دانشگاهی و حتی فعالیت‌های بشردوستانه نیز استفاده می‌شود. وجه مشترک همه این حوزه‌ها، تلاش برای نزدیک‌شدن به واقعیت از مسیر تحلیل اطلاعات عمومی است؛ نه از طریق دسترسی به اطلاعات محرمانه.
 
 در کنار پیشرفت فناوری، هوش مصنوعی نیز سرعت تحلیل داده‌ها را افزایش داده است، اما اسدی تأکید می‌کند که هیچ فناوری نمی‌تواند جایگزین قضاوت انسانی شود. هوش مصنوعی می‌تواند میلیون‌ها داده را در چند ثانیه پردازش کند، اما تشخیص اعتبار یک روایت، درک زمینه وقوع یک رویداد و تصمیم‌گیری اخلاقی، همچنان به انسان وابسته است.
 
 آینده امنیت تنها به توسعه فناوری گره نخورده، بلکه به رشد تفکر انتقادی نیز وابسته است. جامعه‌ای که پرسیدن را فراموش کند، به‌راحتی روایت‌ها را جایگزین حقیقت خواهد کرد؛ اما جامعه‌ای که عادت کند پیش از باورکردن، بررسی کند و پیش از انتشار، مسئولیت بپذیرد، کمتر در دام اطلاعات نادرست گرفتار خواهد شد.

شاید مهم‌ترین پیام OSINT نیز همین باشد؛ اینکه حقیقت همیشه در جایی دور از دسترس پنهان نشده است. گاهی حقیقت در همان اطلاعاتی نهفته است که هر روز از کنار آن‌ها عبور می‌کنیم؛ بی‌آنکه فرصت دیدن دوباره را به خودمان بدهیم.
 
 در عصر داده، مزیت واقعی در دسترسی به اطلاعات نیست؛ مزیت در توانایی تحلیل، راستی‌آزمایی و مسئولیت‌پذیری در برابر اطلاعات است. حقیقت معمولاً پنهان نیست؛ این ما هستیم که گاهی از کنار آن عبور می‌کنیم.

نویسنده: مریم اسدی

کارشناس امنیت شبکه