به گزارش گروه فرهنگی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، سال‌هاست ریزنقش‌های خاتم، بخشی از هویت هنری شیراز را روایت می‌کنند؛ هنری که نام استادکاران این شهر را از کارگاه‌های سنتی تا آثار نفیس عتبات عالیات رسانده است.

با این حال، خاتم‌کاران امروز با مسئله‌ای جدی‌تر از تولید روبه‌رو هستند؛ نبود بازار پایدار، ضعف معرفی و ورود محصولات کم‌کیفیت، فاصله میان این هنر اصیل و مشتری را بیشتر کرده است. استادکاران می‌گویند اگر برای فروش و معرفی درست آثار چاره‌ای اندیشیده نشود، آموزش نسل جدید نیز به تنهایی نمی‌تواند ضامن ماندگاری خاتم شیراز باشد.

شیراز را می‌توان از شهرهایی دانست که هنر در آن فقط در موزه‌ها و بناهای تاریخی باقی نمانده و هنوز در کارگاه‌های کوچک، میان دست‌های استادکاران و شاگردانشان جریان دارد.

یکی از این هنرها خاتم‌کاری است؛ هنری که برای ساخت یک اثر در آن، قطعات بسیار ظریف چوب، استخوان و فلز با دقت در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا نقش‌هایی هندسی و منظم شکل بگیرد. نتیجه کار، محصولی است که ظاهر ساده آن، سختی و زمان صرف‌شده برای تولید را پنهان می‌کند.

خاتم شیراز اما تنها یک محصول تزئینی نیست. سابقه حضور این هنر در آثار مذهبی و پروژه‌های مرتبط با عتبات عالیات نشان می‌دهد که استادکاران این شهر در دوره‌های مختلف توانسته‌اند مهارت خود را به آثاری با ارزش هنری و تاریخی بالا تبدیل کنند.

با این همه، امروز بخشی از این میراث درگیر مسئله‌ای کاملاً اقتصادی است؛ محصول تولید می‌شود، اما بازار مطمئنی برای فروش آن وجود ندارد.

مشکل فقط نبود مشتری نیست

مجید سلیمی در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «شیرازه»، معتقد است وضعیت امروز بازار خاتم را نمی‌توان تنها با عبارت «کاهش مشتری» توضیح داد.

به گفته وی، خاتم شیراز در دو دهه گذشته در بازارهای داخلی و خارجی جایگاه مناسبی داشته، اما تغییر رویکرد بخشی از تولیدکنندگان به سمت محصولات تجاری و کاهش کیفیت برخی آثار، به اعتماد مشتری آسیب زده است.

 معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس: می‌گوید در گذشته، خریدار خاتم را به دلیل کیفیت، دوام و ارزش هنری آن یک کالای باارزش می‌دانست؛ اما زمانی که محصولی پس از مدتی دچار جداشدگی لایه‌های خاتم یا افت کیفیت می‌شود، طبیعی است که اعتماد مصرف‌کننده نیز کاهش پیدا کند.

به این ترتیب، مسئله امروز تنها فروش یک محصول نیست؛ اعتبار یک هنر در بازار نیز تحت تأثیر کیفیت محصولاتی قرار گرفته که با نام خاتم عرضه می‌شوند.

مشتری باید بداند چه چیزی می‌خرد

یکی دیگر از چالش‌های بازار خاتم، نبود شناخت کافی میان خریداران است، بسیاری از مخاطبان نمی‌دانند خاتم اصیل چه ویژگی‌هایی دارد، چه تفاوتی میان یک اثر درجه‌یک و یک محصول تجاری وجود دارد و کیفیت مواد اولیه و شیوه ساخت تا چه اندازه بر ارزش نهایی اثر تأثیر می‌گذارد.

سلیمی معتقد است رسانه‌ها، نمایشگاه‌ها و صداوسیما باید در معرفی خاتم شیراز نقش بیشتری ایفا کنند تا مخاطب بتواند تفاوت میان آثار باکیفیت و محصولات ضعیف‌تر را تشخیص دهد.

وی همچنین به ثبت نشان جغرافیایی بین‌المللی خاتم شیراز اشاره می‌کند و معتقد است این ظرفیت می‌تواند برای معرفی هویت، اصالت و تمایز این هنر در بازارهای داخلی و خارجی مورد استفاده قرار گیرد.

خاتم اصیل هنوز مشتری دارد

معاون صنایع‌دستی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی فارس میگوید: با وجود مشکلات بازار، روایت استادکاران نشان می‌دهد که خاتم شیراز هنوز از نفس نیفتاده است تولیدکنندگان حرفه‌ای در شیراز همچنان به شیوه‌های اصولی ساخت پایبند هستند و آثار باکیفیت تولید می‌کنند. برخی از این استادکاران نیز در پروژه‌های مهم مذهبی در نجف و مشهد فعالیت دارند.

سلیمی ادامه داد: این موضوع نشان می‌دهد که مشکل اصلی، نبود توان تولید یا از بین رفتن مهارت استادکاران نیست؛ بلکه پیوند میان تولیدکننده و بازار مصرف نیازمند بازسازی است.

راز ماندگاری خاتم در جزئیات است

جلال غلامی معتقد است برای شناخت جایگاه خاتم شیراز باید به شیوه ساخت آن توجه کرد.

وی درباره مواد مورد استفاده در خاتم‌کاری سنتی شیراز از استخوان شتر، چوب آبنوس، فوفل، عناب و سیم برنج نام می‌برد؛ موادی که هرکدام در شکل‌گیری رنگ و ساختار نهایی اثر نقش دارند.

به گفته استاد خاتم‌کار شیرازی، در شیوه سنتی، مصالح باید با دقت فراوان سابیده شوند تا ضلع‌های مثلثی‌شکل کاملاً منظم باشند. سپس این قطعات در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا طرح موسوم به گل خاتم شکل بگیرد.

جلال غلامی تأکید دارد، استفاده از آستر چوبی در پشت خاتم است. در شیوه سنتی، پشت خاتم با چوب سپیدار پوشانده می‌شد تا هنگام نصب اثر، اتصال چوب به چوب شکل بگیرد و استحکام کار افزایش یابد.

وی معتقد است، این شیوه می‌تواند عمر اثر را افزایش دهد و یکی از تفاوت‌های مهم میان ساخت اصولی و تولید صرفاً تجاری خاتم نیز در همین جزئیات پنهان است.

خاتم شیراز فقط یک شکل و یک روش ندارد

این استاد خاتم‌کار تأکید می‌کند، که خاتم در شهرهای مختلف ایران تولید می‌شود و بسیاری از این آثار نیز کیفیت بالایی دارند؛ اما تفاوت در نوع مصالح، شیوه ساخت، چسب، نقش و حتی فرم محصولات باعث شده سبک‌های متفاوتی در این هنر شکل بگیرد.

بنابراین، صحبت از خاتم شیراز به معنای نادیده گرفتن دیگر مراکز تولید نیست؛ بلکه تأکید بر ویژگی‌هایی است که در طول زمان در کارگاه‌های این شهر شکل گرفته و به عنوان بخشی از هویت هنری آن شناخته می‌شود.

از کارگاه‌های شیراز تا عتبات عالیات

محمدحسین غلامی، با اشاره به نمونه‌های تاریخی موجود در عتبات، از آثاری سخن می‌گوید که به گفته او توسط هنرمندان شیرازی ساخته شده‌اند.

وی از صندوق مطهر امام موسی کاظم(ع) و امام جواد(ع) در کاظمین به عنوان یکی از نمونه‌های شاخص یاد می‌کند و قدمت آن را حدود ۵۴۰ سال عنوان می‌کند؛ اثری که در ساخت آن از موادی مانند استخوان شتر، چوب فوفل، چوب عناب و سیم برنج استفاده شده و در کنار خاتم‌کاری، هنر معرق نیز در آن دیده می‌شود.

این استادکار همچنین به صندوق مطهر امام علی(ع) اشاره می‌کند که به گفته او حدود ۲۵۰ سال قدمت دارد و در ساخت آن ترکیبی از هنرهای خاتم‌کاری، جوک‌کاری، گره‌چینی و نجاری به کار رفته است.

استادی که از ۱۰ سالگی خاتم ساخت

محمدحسین غلامی می‌گوید از ۱۰ سالگی در کنار پدرش، جلال غلامی، این هنر را آموخته و این مسیر نیز ادامه سنت خانوادگی آموزش خاتم بوده است، امروز نیز دوره‌های آموزشی برای جوانان برگزار می‌شود و هنرجویان مهارت‌هایی مانند خاتم‌پیچی و خاتم‌چسبانی را فرا می‌گیرند. برخی از این افراد پس از دریافت گواهی مهارت، فعالیت خود را در قالب کارگاه‌های خانگی آغاز می‌کنند.

اما یک حلقه همچنان مفقود است: بازار

اگر جوانی مهارت ساخت خاتم را یاد بگیرد اما نتواند محصول خود را بفروشد، انگیزه او برای ادامه این حرفه کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل، آموزش بدون ایجاد مسیر فروش نمی‌تواند به تنهایی آینده این هنر را تضمین کند.

مطالبه‌ای که سال‌هاست تکرار می‌شود

خاتم‌کاران و فعالان صنایع‌دستی شیراز ایجاد یک بازارچه ثابت صنایع‌دستی را یکی از راهکارهای حمایت از این هنر می‌دانند،  

محمدحسین غلامی ادامه داد: نبود بازار فروش تنها مشکل خاتم نیست و رشته‌هایی مانند منبت، معرق، پیکرتراشی و گلیم نیز با چنین مسئله‌ای مواجه هستند.

به گفته وی، ایجاد یک بازارچه دائمی می‌تواند هم محل عرضه مستقیم آثار هنرمندان باشد و هم گردشگران را با صنایع‌دستی واقعی شیراز آشنا کند.

این استادکار  میگوید: چنین فضایی می‌تواند فاصله میان هنرمند و خریدار را کوتاه کند؛ هنرمند اثر خود را مستقیم‌تر عرضه کند، گردشگر محصول را بشناسد و بخرد و بخشی از ارزش اقتصادی که امروز ممکن است در مسیر واسطه‌ها از چرخه تولید خارج شود، به خود هنرمند بازگردد.

خاتم شیراز در نقطه تصمیم

خاتم شیراز امروز در شرایطی قرار گرفته که از یک سو، سابقه تاریخی، استادکاران باتجربه، آثار نفیس و حتی ظرفیت حضور در پروژه‌های بزرگ را در اختیار دارد و از سوی دیگر با بازار محدود، ضعف معرفی و رقابت محصولات کم‌کیفیت مواجه است.

این هنر برای ادامه مسیر خود بیش از آنکه به شعارهای حمایتی نیاز داشته باشد، به یک زنجیره کامل احتیاج دارد؛ کیفیت استاندارد، معرفی حرفه‌ای، آموزش مستمر، بازار فروش و ارتباط مستقیم با گردشگران و خریداران.

اگر این حلقه‌ها در کنار یکدیگر قرار بگیرند، خاتم می‌تواند بار دیگر از یک هنر کارگاهی به یک ظرفیت جدی فرهنگی و اقتصادی برای شیراز تبدیل شود.

اما اگر بازار همچنان از کارگاه فاصله داشته باشد، خطر فقط فروش نرفتن چند اثر نیست؛ خطر اصلی این است که جوانی که امروز باید کنار دست استادکار بنشیند و فوت‌وفن این هنر را یاد بگیرد، فردا دلیلی برای ادامه دادن نداشته باشد.

انتهای خبر/